Melatonina a leki nasenne na receptę

Dwa różne mechanizmy, nie dwie moce tego samego

Melatonina jest hormonem wytwarzanym przez szyszynkę, biorącym udział w synchronizacji rytmu dobowego z cyklem światła i ciemności. Charakterystyka produktu Circadin wskazuje, że jej działanie na receptory MT1, MT2 i MT3 przyczynia się do właściwości wywoływania snu, przy czym w regulacji rytmów okołodobowych uczestniczą głównie MT1 i MT2. Wydzielanie melatoniny wzrasta wkrótce po zapadnięciu zmroku, osiąga szczyt między drugą a czwartą nad ranem i maleje w drugiej połowie nocy.

Leki nasenne z grupy kontrolowanej działają zupełnie inaczej. Charakterystyka Stilnoxu opisuje zolpidem jako imidazopirydynę wiążącą się wybiórczo z podtypem receptora omega-1, stanowiącym jednostkę alfa kompleksu receptora GABA-A, a modulacja kanału dla jonów chlorkowych przez ten receptor odpowiada za jego działanie uspokajające.

Różnica jest zasadnicza. Melatonina przesuwa i porządkuje sygnał, że pora spać. Lek działający na kompleks GABA-A hamuje aktywność ośrodkowego układu nerwowego niezależnie od tego, co mówi zegar biologiczny. Dlatego pytanie „czy melatonina wystarczy zamiast tabletki nasennej" nie ma jednej odpowiedzi: zależy od tego, czy problemem jest rozregulowany rytm, czy coś innego.

Wskazania rejestracyjne rozchodzą się jeszcze mocniej

Najbardziej praktyczna różnica jest zapisana w punkcie 4.1 charakterystyk, czyli w tym, do czego dany lek został dopuszczony.

Circadin jest przeznaczony dla wąskiej grupy wiekowej z konkretnym typem problemu, a nie dla każdego dorosłego z bezsennością. Melatonina Pharma Nord ma wskazanie ograniczone do zaburzeń snu po zmianie stref czasowych, choć inne preparaty melatoniny bez recepty mają szersze wskazania, obejmujące na przykład zaburzenia rytmu snu przy pracy zmianowej. Lek nasenny z wykazu zarezerwowano dla bezsenności na tyle nasilonej, że uniemożliwia funkcjonowanie. Co jeszcze da się kupić w aptece bez recepty, zestawiamy na stronie o lekach nasennych bez recepty.

Postać ma tu znaczenie osobne od wskazania. Charakterystyka Circadinu wymaga połykania tabletek w całości, aby zachować właściwości przedłużonego uwalniania, i zabrania ich kruszenia oraz ssania. Różnice między preparatami receptowymi opisujemy na stronie o melatoninie na receptę.

Skala efektu, czyli czego realnie się spodziewać

Oba rodzaje leków skracają czas potrzebny do zaśnięcia. W badaniu polisomnograficznym latencja snu po Circadinie ulegała skróceniu o dziewięć minut w porównaniu z placebo, bez zmiany architektury snu i bez wpływu na czas fazy REM. W badaniu pacjentów ambulatoryjnych zgłaszany przez samych pacjentów czas zasypiania skrócił się o 24,3 minuty wobec 12,9 minuty dla placebo.

Dla leków nasennych z wykazu takie dane również istnieją, ale wyników z różnych badań, prowadzonych w innych grupach pacjentów, nie da się wprost zestawić ze sobą.

Warto to wiedzieć, zanim zapadnie decyzja o „czymś mocniejszym". Ani melatonina, ani lek nasenny nie usuwa przyczyny bezsenności. Charakterystyka Stilnoxu zaleca wręcz, aby przed zaleceniem leku nasennego określić, jeżeli to możliwe, przyczyny bezsenności i w miarę możliwości wyeliminować wywołujące ją czynniki.

Ryzyko to miejsce, gdzie różnica jest największa

Tutaj obie drogi rozchodzą się najdalej. Przeciwwskazaniem do stosowania Circadinu jest, zgodnie z punktem 4.3 jego charakterystyki, nadwrażliwość na substancję czynną lub którąkolwiek substancję pomocniczą. Lista przeciwwskazań dla zolpidemu obejmuje natomiast, obok nadwrażliwości, ciężką niewydolność wątroby, zespół bezdechu sennego, ostrą lub ciężką niewydolność oddechową, myasthenia gravis oraz wcześniejsze wystąpienie złożonych zachowań w czasie snu po tym leku.

Podobnie wygląda kwestia uzależnienia. Melatonina nie figuruje w wykazie substancji psychotropowych i środków odurzających, a charakterystyka Circadinu opisuje badanie trwające do sześciu miesięcy, w którym nie odnotowano objawów odstawienia ani nawrotu bezsenności. Zolpidem znajduje się w grupie IV-P tego wykazu, a jego charakterystyka zawiera osobne punkty o tolerancji, uzależnieniu, objawach z odstawienia i bezsenności z odbicia.

Niskie ryzyko to jednak nie brak ryzyka. Melatonina może powodować senność i ma umiarkowany wpływ na zdolność prowadzenia pojazdów, nie jest zalecana u pacjentów z chorobami autoimmunologicznymi, a jej postać o natychmiastowym uwalnianiu ma ostrzeżenie o możliwości zwiększenia częstości napadów u osób z padaczką oraz o upośledzeniu kontroli stężenia glukozy przy posiłkach bogatych w węglowodany.

Kiedy zamiana jednego na drugie nie zadziała

Melatonina najlepiej pasuje tam, gdzie problemem jest przesunięty albo rozregulowany rytm dobowy: praca zmianowa, podróż przez strefy czasowe, zasypianie przesunięte na późne godziny. Jej działanie zależy od pory przyjęcia, co charakterystyka produktu Melatonina Pharma Nord opisuje wprost, wskazując, że podana wcześniej lub później niż nocny szczyt wydzielania może odpowiednio przyspieszyć albo opóźnić rytm dobowy.

Nie zastąpi natomiast leczenia tam, gdzie bezsenność jest objawem czegoś innego. Charakterystyka Stilnoxu traktuje utrzymywanie się bezsenności po 7 do 14 dniach leczenia jako możliwy sygnał pierwotnych zaburzeń psychicznych lub fizycznych, wymagających rozpoznania. W takiej sytuacji zamiana preparatu na łagodniejszy nie rozwiązuje problemu, tylko odsuwa diagnozę w czasie.

Odrębną grupą są osoby starsze, u których oba rozwiązania ocenia się inaczej niż u młodszych dorosłych. Circadin ma wskazanie właśnie u pacjentów w wieku 55 lat lub starszych, natomiast przy lekach nasennych z wykazu charakterystyka zaleca u pacjentów w podeszłym wieku szczególną ostrożność i wskazuje, że reakcje paradoksalne są w tej grupie bardziej prawdopodobne. Temat rozwijamy w artykule o lekach nasennych u osób starszych, a zestawienie wszystkich grup prowadzimy na stronie głównej serwisu.

Bezpieczeństwo i granica samodzielnych decyzji

Niezależnie od wybranej drogi obowiązuje jedna zasada: leku nasennego ani melatoniny receptowej nie odstawia się i nie zamienia samodzielnie, zwłaszcza po dłuższym stosowaniu. Nagłe przerwanie leczenia lekiem z wykazu wiąże się z objawami z odstawienia opisanymi w jego charakterystyce.

Osobno trzeba powiedzieć o bezpieczeństwie psychicznym. Charakterystyka Stilnoxu odnotowuje, że badania epidemiologiczne sugerują zwiększoną częstość myśli samobójczych, prób samobójczych i samobójstw u pacjentów leczonych benzodiazepinami i innymi lekami nasennymi, a wcześniejsza depresja może ujawnić się w trakcie leczenia.

Jeśli przy bezsenności współistniejącej z zaburzeniami nastroju lekarz rozważa lek przeciwdepresyjny przyjmowany wieczorem, taki jak mirtazapina czy trazodon, obowiązuje punkt 4.4 charakterystyk tych leków. Na początku leczenia i po każdej zmianie dawki pacjenta należy ściśle obserwować pod kątem nasilenia choroby oraz myśli i zachowań samobójczych, bo ryzyko samobójstwa może wzrosnąć we wczesnym okresie poprawy. Metaanaliza badań wykazała zwiększone ryzyko zachowań samobójczych u osób poniżej 25. roku życia. Charakterystyka mirtazapiny opisuje ponadto akatyzję, czyli nieprzyjemny niepokój ruchowy, pojawiającą się zwykle w pierwszych tygodniach leczenia. Myśli samobójcze to sygnał do pilnego kontaktu, bez czekania na kolejną wizytę. Całodobowo i bezpłatnie działają: 116 123 dla dorosłych, 800 70 2222 (Centrum Wsparcia) oraz 116 111 dla dzieci i młodzieży. W sytuacji bezpośredniego zagrożenia życia zadzwoń pod numer 112.

Najczęstsze pytania