Leki nasenne u osób starszych
Prośba brzmi niewinnie: mama nie może spać, potrzebuje czegoś na noc. Odpowiedź lekarza bywa ostrożniejsza, niż rodzina się spodziewa, i ma to swoje uzasadnienie w twardych danych o upadkach i złamaniach.
Co zmienia wiek w działaniu leku
Organizm po siedemdziesiątce gospodaruje lekiem inaczej. Wątroba metabolizuje wolniej, nerki wolniej wydalają, zmienia się proporcja tkanki tłuszczowej do wody, przez co substancje rozpuszczalne w tłuszczach dłużej pozostają w ustroju. Efektem jest wyższe stężenie utrzymujące się przez większą część doby.
Do tego dochodzi zmieniona wrażliwość samego ośrodkowego układu nerwowego. Ta sama liczba miligramów daje silniejsze hamowanie niż u osoby czterdziestoletniej. Stąd zasada, którą lekarz stosuje niemal odruchowo: zaczynać od najniższej dawki i zwiększać powoli, jeśli w ogóle.
Nocny upadek, czyli realne ryzyko
Osoba po leku nasennym budzi się w nocy do łazienki. Świadomość wraca szybciej niż równowaga i koordynacja, więc kilka kroków w ciemności kończy się upadkiem. U seniora upadek nie jest incydentem: złamanie szyjki kości udowej zmienia sprawność, samodzielność i rokowanie na lata.
Druga konsekwencja jest cichsza. Leki hamujące ośrodkowy układ nerwowy pogarszają u osób starszych pamięć i orientację, czasem wywołując splątanie, które rodzina odbiera jako początek otępienia. Po odstawieniu leku obraz często się poprawia, ale przez ten czas zdąży zapaść wiele decyzji podjętych na podstawie fałszywego obrazu.
Kryteria Beersa. Amerykańskie Towarzystwo Geriatryczne publikuje listę leków potencjalnie niewłaściwych u osób starszych. Znajdują się na niej pochodne benzodiazepiny, leki z grupy Z oraz leki przeciwhistaminowe pierwszej generacji o silnym działaniu antycholinergicznym. Lista nie zakazuje ich stosowania, lecz wymaga świadomego rozważenia korzyści wobec ryzyka.
Obciążenie antycholinergiczne
Leki blokujące receptory muskarynowe, w tym doksylamina, dają u seniorów zestaw objawów wykraczających poza senność: suchość w ustach, zaparcia, trudności w oddawaniu moczu, zaburzenia widzenia z bliska, zaburzenia pamięci i splątanie. Problem narasta, gdy pacjent przyjmuje kilka takich leków naraz, często nie wiedząc, że mają wspólne działanie. Preparaty na alergię, na pęcherz nadreaktywny i na chorobę lokomocyjną sumują się z tabletką nasenną.
Przegląd wszystkich przyjmowanych leków, łącznie z tymi bez recepty, bywa skuteczniejszy niż dołożenie kolejnego. Zdarza się, że wystarczy przesunąć porę przyjmowania leku moczopędnego, żeby nocne wybudzenia ustąpiły bez żadnego preparatu nasennego.
Od czego zaczyna lekarz
| Krok | Co obejmuje |
|---|---|
| Szukanie przyczyny | ból, nokturia, niewydolność serca, bezdech senny, zespół niespokojnych nóg, depresja, otępienie |
| Przegląd leków | preparaty pobudzające, moczopędne przyjmowane wieczorem, leki antycholinergiczne, kofeina w tabletkach przeciwbólowych |
| Rytm dobowy | ekspozycja na światło dzienne, drzemki po obiedzie, wczesne kładzenie się i wczesne budzenie |
| Postępowanie niefarmakologiczne | elementy terapii poznawczo-behawioralnej bezsenności, stała pora wstawania, ograniczenie czasu w łóżku |
| Farmakoterapia | gdy powyższe nie wystarcza: najniższa skuteczna dawka, krótki czas leczenia, jasny plan zakończenia |
Wśród opcji farmakologicznych stosunkowo najlepiej wypada u seniorów melatonina o przedłużonym uwalnianiu, ponieważ nie hamuje ośrodkowego układu nerwowego i nie zwiększa ryzyka upadku w takim stopniu jak zolpidem czy zopiklon. Przy bezsenności towarzyszącej depresji rozważana bywa mirtazapina, również w mniejszych dawkach niż u młodszych pacjentów.
Kiedy senior już bierze lek nasenny od lat
To najczęstsza sytuacja w praktyce. Tabletka przyjmowana od dekady dawno przestała usypiać, ale bez niej noc wygląda jeszcze gorzej, bo pojawia się bezsenność z odbicia. Odstawianie w takim przypadku prowadzi się bardzo powoli, przez tygodnie, a nie z dnia na dzień, i najlepiej równolegle z pracą nad rytmem dnia.
Rodzina bywa tu ważniejsza niż recepta. Regularna pora wstawania, światło dzienne rano, ruch w ciągu dnia, ograniczenie drzemek i spokojny wieczór bez telewizora do północy robią u seniora więcej niż zmiana preparatu. Więcej o wpływie leków na sprawność piszemy w tekście o lekach nasennych a prowadzeniu samochodu, co dotyczy również starszych kierowców.
Konsultacja w sprawie leczenia bezsenności u osoby starszej
Opisz sytuację i listę przyjmowanych leków w wywiadzie medycznym. Lekarz oceni ryzyko i zaproponuje bezpieczne postępowanie.
Zamów konsultacjęPytania rodzin i opiekunów
Dlaczego leki nasenne działają u osób starszych mocniej?
Z wiekiem zmienia się skład ciała, przepływ krwi przez wątrobę i sprawność nerek, przez co lek eliminowany jest wolniej i utrzymuje się dłużej. Ośrodkowy układ nerwowy jest przy tym wrażliwszy na działanie hamujące. Ta sama tabletka daje więc silniejszy i dłuższy efekt niż u osoby młodszej.
Czym są kryteria Beersa?
To publikowana i regularnie aktualizowana lista leków potencjalnie niewłaściwych u osób starszych, opracowana przez Amerykańskie Towarzystwo Geriatryczne. Znajdują się na niej pochodne benzodiazepiny, leki z grupy Z oraz leki przeciwhistaminowe pierwszej generacji o silnym działaniu antycholinergicznym.
Czy senior może w ogóle dostać receptę na lek nasenny?
Tak, ale decyzja wymaga starannego rozważenia korzyści i ryzyka, a leczenie planuje się na krótki okres i w najniższej skutecznej dawce. Lekarz najpierw sprawdza przyczyny bezsenności i przegląda pozostałe przyjmowane leki, ponieważ część z nich sama zaburza sen.
- Charakterystyki Produktów Leczniczych preparatów nasennych, Rejestr Produktów Leczniczych (URPL)
- pacjent.gov.pl, e-recepta i Internetowe Konto Pacjenta
Materiał ma charakter informacyjny i nie zastępuje konsultacji lekarskiej. Nie odstawiaj ani nie zmieniaj leków osoby starszej bez rozmowy z lekarzem prowadzącym.