Leki nasenne nowej generacji - co je wyróżnia

Co znaczy nowa generacja w lekach nasennych

Lek nasenny nowej generacji to preparat opracowany po erze benzodiazepin, o działaniu bardziej wybiórczym i krótszym czasie utrzymywania się w organizmie. W praktyce określenie to obejmuje dwie fale: leki z grupy Z, wprowadzone w latach dziewięćdziesiątych, oraz antagonistów receptorów oreksynowych, dostępnych w Polsce od niedawna.

Rozróżnienie ma znaczenie, bo obie fale bywają wrzucane do jednego worka. Leki z grupy Z, mimo nowszej budowy chemicznej, działają na ten sam kompleks receptora GABA-A co benzodiazepiny i podlegają tym samym ograniczeniom prawnym. Mechanizm oreksynowy jest realnie odmienny.

Warstwa marketingowa też zniekształca obraz. Nowsza rejestracja nie oznacza automatycznie większego bezpieczeństwa ani lepszego dopasowania do konkretnego pacjenta. Poniżej rozdzielamy oba wątki.

Pokolenia leków nasennych, od barbituranów do dziś

Pierwsze pokolenie to barbiturany, dziś w leczeniu bezsenności nieużywane ze względu na wąskie okno bezpieczeństwa i ryzyko zatrucia.

Drugie pokolenie to benzodiazepiny nasenne: estazolam, nitrazepam, temazepam. Działają na receptor GABA-A szeroko, wywołując jednocześnie sen, uspokojenie, zmniejszenie napięcia mięśni i działanie przeciwdrgawkowe. To szerokie działanie tłumaczy zarówno ich skuteczność, jak i profil działań niepożądanych.

Trzecie pokolenie to leki z grupy Z: zolpidem, zopiklon i eszopiklon. Wiążą się z receptorem GABA-A bardziej wybiórczo, co zmniejsza wpływ na napięcie mięśni. Poświęcamy im osobne strony o [zolpidemie](/zolpidem/) i [zopiklonie](/zopiklon/).

Najnowsza grupa to podwójni antagoniści receptorów oreksynowych, których przedstawicielem zarejestrowanym w Polsce jest daridoreksant, sprzedawany pod nazwą QUVIVIQ w postaci tabletek powlekanych 25 mg i 50 mg.

Mechanizm oreksynowy zamiast wyciszania całego mózgu

Benzodiazepiny i leki z grupy Z nasilają działanie kwasu gamma-aminomasłowego, głównego neuroprzekaźnika hamującego. Efektem jest globalne obniżenie aktywności ośrodkowego układu nerwowego, czyli wyciszenie mózgu jako całości.

Antagoniści receptorów oreksynowych postępują odwrotnie. Oreksyny to neuroprzekaźniki utrzymujące stan czuwania, a lek blokuje ich receptory, przez co sygnał budzenia słabnie. Charakterystyka QUVIVIQ opisuje to jako zmniejszenie czuwania, nie jako wywoływanie snu. Różnica brzmi subtelnie, a przekłada się na inny profil działań niepożądanych.

Za tym mechanizmem idą specyficzne zjawiska. Dokument rejestracyjny wymienia paraliż senny, czyli niemożność poruszania się lub mówienia przez kilka minut przy przechodzeniu ze snu do czuwania, oraz omamy towarzyszące zasypianiu i budzeniu się, w tym realistyczne i niepokojące wizje. Występują głównie w pierwszych tygodniach leczenia. Charakterystyka zaleca, aby lekarz przepisujący wyjaśnił pacjentowi charakter tych zdarzeń zawczasu, bo nieuprzedzony pacjent przeżywa je jako coś znacznie groźniejszego, niż są w rzeczywistości.

Czas półtrwania i poranek następnego dnia

Najbardziej mierzalna różnica między pokoleniami dotyczy tego, jak długo lek utrzymuje się we krwi. Charakterystyka nitrazepamu podaje okres półtrwania w osoczu średnio 30 godzin, w płynie mózgowo-rdzeniowym około 70 godzin, a u pacjentów w podeszłym wieku do 40 godzin. Lek przyjęty przed snem wciąż działa następnego popołudnia.

Nowsze substancje są krótsze. Zolpidem ma okres półtrwania około 2,4 godziny w zakresie od 0,7 do 3,5 godziny. Zopiklon około 5 godzin. Daridoreksant około 8 godzin w końcowej fazie eliminacji.

To dlatego u osób starszych benzodiazepiny długo działające są problemem osobnej wagi. Utrzymująca się rano sedacja, spowolnienie i zaburzenia równowagi przekładają się bezpośrednio na upadki i złamania. Charakterystyka QUVIVIQ zaleca zresztą ostrożność w tej grupie także dla nowszego leku, mimo że badania kliniczne nie wykazały wzrostu częstości upadków wobec placebo.

Krótszy czas działania nie zwalnia z ostrożności rano. Punkt 4.7 charakterystyki QUVIVIQ stwierdza wprost, że leki nasenne mają duży wpływ na zdolność prowadzenia pojazdów i obsługiwania maszyn, i zaleca ostrzeżenie pacjentów przed podejmowaniem takich czynności zwłaszcza w pierwszych dniach leczenia.

Co jest zarejestrowane w Polsce

W Rejestrze Produktów Leczniczych daridoreksant figuruje jako QUVIVIQ w postaci tabletek powlekanych w dwóch mocach. Wskazanie obejmuje leczenie dorosłych pacjentów z bezsennością, charakteryzującą się objawami występującymi przez co najmniej 3 miesiące i znaczącym wpływem na funkcjonowanie w ciągu dnia. To jedno z nielicznych wskazań rejestracyjnych w tej dziedzinie, które adresuje bezsenność przewlekłą, a nie sporadyczne trudności z zasypianiem.

Z nowszych leków z grupy Z dostępny jest eszopiklon w preparacie Esogno, w postaci tabletek powlekanych. Jego wskazanie brzmi ostrożniej: leczenie bezsenności u dorosłych, zazwyczaj przez krótki okres, przy czym charakterystyka zastrzega, że benzodiazepiny i substancje o działaniu do nich podobnym są wskazane tylko wtedy, gdy zaburzenie snu jest ciężkie, pogarsza jakość życia albo naraża pacjenta na skrajne cierpienie.

Do kategorii nowszych rozwiązań należy też melatonina o przedłużonym uwalnianiu 2 mg, wydawana z przepisu lekarza jako Circadin, Melanoc PR, Melatonin Senaxa i Senaxa PR. Nie jest to lek nasenny w klasycznym rozumieniu, ale postać o zmodyfikowanym uwalnianiu została stworzona po to, by naśladować nocny profil wydzielania własnej melatoniny. Temu preparatowi poświęcamy stronę o [melatoninie na receptę](/melatonina-na-recepte/).

Ryzyko uzależnienia w nowszych lekach

Leki z grupy Z, mimo etykiety nowej generacji, są substancjami psychotropowymi grupy IV-P na równi z benzodiazepinami i podlegają tym samym rygorom przy wystawianiu recepty. Ich charakterystyki podają, że czas stosowania nie powinien przekraczać 4 tygodni łącznie z okresem stopniowego zmniejszania dawki, a przypadki uzależnienia zgłaszano częściej przy dłuższym stosowaniu. Nowość chemiczna niczego tu nie skasowała.

Daridoreksant wypada pod tym względem inaczej. Charakterystyka podaje brak dowodów nadużywania i brak objawów odstawienia wskazujących na uzależnienie fizyczne w badaniach u osób z bezsennością, a leczenie można przerwać bez wcześniejszego zmniejszania dawki. Zastrzeżenie dotyczy osób z nadużywaniem alkoholu lub innych substancji w wywiadzie, u których ryzyko nadużywania pozostaje wyższe. Dokładne dane z badania podatności na nadużywanie omawiamy na stronie o [lekach nasennych, które nie uzależniają](/leki-nasenne-nieuzalezniajace/).

Czas leczenia i tu pozostaje ograniczony, choć inaczej. Charakterystyka QUVIVIQ zaleca, aby był jak najkrótszy, a stosowność dalszego leczenia oceniano w ciągu 3 miesięcy i następnie okresowo. Dane kliniczne obejmują okres do 12 miesięcy ciągłego leczenia.

Czego nowe leki nie zmieniają

Nie zmieniają tego, że lek nasenny nie leczy przyczyny. Bezsenność wywołana depresją, bezdechem sennym, przewlekłym bólem albo chorobą tarczycy wymaga leczenia tej przyczyny, niezależnie od tego, jak nowoczesny jest preparat ułatwiający zasypianie.

Nie zmieniają ostrożności przy stanach psychicznych. Charakterystyka QUVIVIQ odnotowuje, że u pacjentów z depresją leczonych lekami przeciwdepresyjnymi o działaniu nasennym obserwowano nasilenie depresji oraz myśli i prób samobójczych, i zaleca ostrożność u pacjentów z objawami depresji. Odpowiada temu ostrzeżenie z punktu 4.4 charakterystyk leków przeciwdepresyjnych: w pierwszych tygodniach leczenia i po każdej zmianie dawki lęk, niepokój oraz myśli samobójcze mogą przejściowo się nasilić, najwyraźniej poniżej 25. roku życia.

Nie zmieniają wreszcie zakazu łączenia z alkoholem. Charakterystyka QUVIVIQ zaleca ostrzeżenie pacjentów przed piciem alkoholu w trakcie leczenia, a przy jednoczesnym stosowaniu innych leków działających depresyjnie na ośrodkowy układ nerwowy przewiduje możliwość dostosowania dawki ze względu na sumowanie się efektów.

Nowszy nie znaczy właściwszy dla każdego

Wybór leku nasennego nie jest rankingiem daty rejestracji. Lekarz układa go z kilku zmiennych: czy problem dotyczy zasypiania, czy utrzymania snu, jak długo trwa, jakie inne leki pacjent przyjmuje, w jakim jest wieku, czy pracuje zmianowo, czy prowadzi samochód rano, czy ma choroby wątroby lub nerek.

Przy problemie z samym zasypianiem sens ma substancja o krótkim czasie działania. Przy budzeniu się nad ranem obraz jest inny i wybór też. Przy bezsenności trwającej od miesięcy z wyraźnym pogorszeniem funkcjonowania w ciągu dnia właściwym punktem wyjścia bywa raczej leczenie ukierunkowane na bezsenność przewlekłą niż doraźny środek nasenny. Zestawienie substancji o mocnym działaniu opisujemy na stronie o [silnych lekach nasennych](/silne-leki-nasenne/), a przebieg samej rozmowy z lekarzem na stronie o [konsultacji online](/konsultacja-online/).

Jeżeli bezsenności towarzyszy obniżony nastrój, brak sensu w codziennych sprawach albo myśli o odebraniu sobie życia, dobór leku nasennego nie jest pierwszą sprawą do załatwienia. Wsparcie dostępne jest natychmiast i bezpłatnie: 116 123 dla dorosłych, 800 70 2222 w Centrum Wsparcia przez całą dobę, 116 111 dla dzieci i młodzieży, 112 przy bezpośrednim zagrożeniu życia.

Najczęstsze pytania